Steven Blockmans (CEPS): Europa aan het einde van de Pax Americana

Er is nu geen weg meer terug. Dat was de boodschap van de Europese staatshoofden en regeringsleiders die in Brussel bijeenkwamen voor een spoedtop, bijeengeroepen naar aanleiding van Donald Trumps dreigementen om Groenland over te nemen.

De top werd een ingetogen bijeenkomst omdat de Amerikaanse president 24 uur eerder was teruggekrabbeld. Het werd een wake voor de Pax Americana.

Emmanuel Macron en Friedrich Merz waren het erover eens dat de trans-Atlantische crisis de EU in een harde nieuwe realiteit heeft gekatapulteerd. “We weten dat we als een onafhankelijk Europa moeten werken”, verkondigde Ursula von der Leyen.

Hoewel de mentale verschuiving naar “strategische autonomie” al jaren aan de gang is – sinds Trump in 2017 voor het eerst zijn intrek nam in het Witte Huis – fungeerden zijn ongekende dreigementen aan het adres van Groenland als een schok die Europese leiders dwong maatregelen te nemen die enkele maanden geleden nog ondenkbaar waren.

Tijdens de Europese top feliciteerden de leiders elkaar met de snelle, eensgezinde reactie en beloofden ze dat dit geen eenmalig iets mocht blijven. Paradoxaal genoeg was unanimiteit ver te zoeken: slechts enkele landen stuurden soldaten naar Groenland en het is verre van zeker dat de EU de gekwalificeerde meerderheid zou hebben gevonden die nodig is om haar anti-dwanginstrument in werking te stellen.

Het was de dreiging van ingrijpende tegenheffingen en het opschorten van de ratificatie van een bilaterale handelsovereenkomst die de markten op hun kop zette en leidde tot een massale uitverkoop van Amerikaanse aandelen ter waarde van 1 biljoen dollar. Een dag later maakte Trump zijn spectaculaire ommezwaai, gebruikmakend van de uitweg die NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte hem bood.

Terwijl de Europese bondgenoten worstelen met de vraag of daarmee Trumps oorlogspad om Groenland over te nemen echt is afgesloten, zijn ze tot het besef gekomen dat ze er niet op kunnen vertrouwen dat de Amerikaanse president zich aan een diplomatieke overeenkomst zal houden.

Hoewel een groot deel van de Europese bondgenoten in de nabije toekomst afhankelijk blijft van de VS om een agressief Rusland af te schrikken, moeten ze ervan uitgaan dat zij zelf voortaan het zwaarste deel van de collectieve verdediging van het continent zullen moeten dragen.

Sterkere defensiesamenwerking is noodzakelijk en krijgt op strategisch en operationeel vlak vooralsnog uitdrukking in zogenaamde ‘coalitions of the willing’. Maar militaire macht in Europa mag geen nationaal privilege blijven, een speelbal van binnenlandse politieke nukken. De EU moet toe naar meerderheidsbesluitvorming in haar buitenlands- en veiligheidsbeleid, gekoppeld aan nationale parlementaire instemming voor de inzet van militaire middelen. Zo ontstaat er geen directoire van grote staten, wordt de verantwoordelijkheid voor collectieve verdediging gedeeld én onderdeel van een democratisch debat op Europees niveau.

Steven Blockmans

Senior research fellow bij Centre of European Policy Studies.