Trans-Atlantische relatie onder druk: zelfstandiger worden zonder partnerschappen te laten vallen

Interview met Anna van Zoest, directeur van de Atlantische Commissie

De langgevestigde trans-Atlantische relatie bevindt zich in een structurele transitie. Voor Europa betekent dit dat het gelijktijdig moet investeren in zelfstandigheid én samenwerking met de Verenigde Staten. Hoewel recente ontwikkelen als plotseling kunnen worden ervaren, benadrukt Anna van Zoest, directeur van de Atlantische Commissie, dat deze verschuiving al langer gaande is. De centrale vraag is dan ook niet óf Europa zelfstandiger moet worden, maar hoe deze omslag efficiënt kan worden gerealiseerd zonder de voordelen van bestaande partnerschappen te verliezen.

Een structurele verschuiving

“De trans-Atlantische relatie is al jaren in transitie. Wat we nu zien, is vooral een versnelling van ontwikkelingen die al langer gaande waren”.

Waar Europa lange tijd een centrale rol speelde in het Amerikaanse buitenlandbeleid, verschuift die aandacht steeds meer richting Azië en China. “Zowel Republikeinen als Democraten hechten minder belang aan Europa dan voorheen”, aldus Van Zoest. De politieke koers onder Donald Trump heeft deze trend versneld en explicieter gemaakt. Een concreet gevolg hiervan is de toenemende druk op Europese landen om meer verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen veiligheid, zoals de hogere defensie-uitgaven binnen de NAVO.

Opvallend is dat de VS hun invloed steeds vaker strategisch inzetten. Handelsrelaties en veiligheidskwesties raken meer met elkaar verweven, wat leidt tot een verschuiving in onderhandelingsstijl. “Je ziet dat handels- en economische instrumenten worden gebruikt als drukmiddel. Allemaal manieren om de wereld zo naar je eigen hand te vormen”, stelt Van Zoest. Met deze verschuiving verandert de aard van de samenwerking: die is minder vanzelfsprekend en vaker conditioneel. Ook geven de VS duidelijk aan, dat zij vinden dat Europa andere waarden omarmt, en verkeerde keuzes maakt op het terrein van migratie, klimaat en regulering van o.a. de technologische sector. De zienswijze van de regering Trump is op deze terreinen fundamenteel anders dan die van veel Europese landen.

Balans tussen autonomie en samenwerking

De huidige geopolitieke dynamiek leidt binnen Europa tot uiteenlopende reacties. “Je ziet vaak twee reflexen: volledig meegaan met Amerika, of juist losbreken. Maar geen van beide is realistisch”, aldus Van Zoest. “De kunst is om eigenstandiger te worden, zonder de verbinding te verliezen”. Dit vraagt om investeringen, strategische keuzes en nauwere samenwerking binnen Europa.

De veranderende internationale verhoudingen hebben directe gevolgen voor het Nederlandse en Europese bedrijfsleven. Door oplopende geopolitieke spanningen, protectionistische maatregelen en verschuivende handelsrelaties neemt de onzekerheid toe. Volgens Van Zoest vraagt dit van bedrijven dat zij meer flexibiliteit inbouwen: toeleveringsketens moeten snel aanpasbaar zijn en afhankelijkheid van handelspartners moet worden verminderd door te diversifiëren. Ook is het verstandig met scenario’s te werken en verschillende mogelijkheden in kaart te brengen.

Daarnaast zorgt de recente toenemende Amerikaanse voorkeur voor één-op-één onderhandelingen, in plaats van multilaterale samenwerkingen, voor een extra onzekerheid in de internationale orde. Dit maakt het speelveld minder voorspelbaar, vooral voor kleinere landen, want heldere regels dammen de macht van de sterkste landen in.

De bal ligt bij Europa

Ondanks deze uitdagingen blijft Van Zoest optimistisch over de toekomst, mits Europa erkent dat de verantwoordelijkheid nu bij haar zelf ligt. De huidige situatie dwingt tot stappen die al langer nodig waren voor het realiseren van een krachtiger en zelfstandiger Europa. De relatie met de Verenigde Staten zal blijven bestaan, maar in een andere vorm. Daarbij hoort ook de realisatie dat Europe niet langer vanzelfsprekend centraal staat in de Amerikaanse aandacht. VNO-NCW en MKB-Nederland onderschrijven deze visie: het versterken van de Europese strategische autonomie moet hand in hand gaan met het behoud van een trans-Atlantische samenwerking, om zowel geopolitieke als economische stabiliteit te waarborgen.

Hiermee staat Europa voor een duidelijke opdracht: zelfbewuster opereren, zonder de kracht van samenwerking uit het oog te verliezen en wordt de balans tussen autonomie en samenwerking bepalend zijn voor toekomstig Europees succes.