Een nieuwe Europese energiecrisis met nog ongewisse uitkomst

Op 27 februari, naar aanleiding van de aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran, schoten wereldwijde olie- en gasprijzen de lucht in. Dit werd in de dagen daarna versterkt toen, in reactie op de aanval, Iran de Qatarese LNG-hub in Ras Laffan raakte en de Straat van Hormuz blokkeerde. Door deze vaarroute wordt volgens het IEA normaliter 20% van de globale olieconsumptie, oftewel 20 miljoen vaten per dag, vervoerd. Als gevolg hiervan is de prijs van ruwe olie naar $100 per vat geschoten, met als gevolg hoge prijsstijgingen voor geraffineerde producten zoals diesel, kerosine en LNG.

Tijdens de EU-top donderdag 19 maart in Brussel benadrukten alle leiders de noodzaak om snel iets te doen aan de energieprijzen. Volgens de Europese Commissie betaalden de EU-landen de laatste twee weken al zeven miljard euro meer voor de import van olie en gas door de veroorzaakte onrust. De Europese leiders riepen op tot een gecoördineerde actie om de onmiddellijke impact op de energieprijzen te drukken. Dit zou bestaan uit een aantal tijdelijke maatregelen op korte termijn om volatiliteit te adresseren en elektriciteitsprijzen te verlagen. Daarnaast roepen de leiders op tot een herziening van het ETS en verschillende, vooral Oost-Europese, landen drongen aan op een totale herziening van het handelssysteem. Bovendien werd er ingezet op een deal op de grids package en de versnelling van de implementatie van de Energy Union 2030-agenda. De Europese Commissie wordt nadrukkelijk gevraagd de lidstaten te helpen bij het opstellen van de nationale hulpplannen.

In reactie hierop benadrukte Commissievoorzitter Ursula von der Leyen de noodzaak van actie en stelde dat er werd ingezet op “directe actie maar mogelijk en structurele veranderingen waar nodig”. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen waarschuwde de EU-landen eerder deze week niet dezelfde fout te maken als in 2022, toen de energieprijzen nog veel hoger waren nadat Rusland de gaskraan naar Europa dichtdraaide. Volgens Von der Leyen waren de subsidieplannen van de lidstaten toen te ongericht en te langdurig, wat de Europese belastingbetaler uiteindelijk miljarden euro’s kostte.

Ze zetten uiteen dat de energieprijs is opgebouwd uit vier componenten. De energiekosten zelf zijn goed voor gemiddeld 56%, netwerkkosten 18%, belasting en accijnzen 15% en ETS gemiddeld 11%. De commissie stelt voor actie te ondernemen op de eerste drie met respectievelijk inzet en versoepeling van staatsteun, een voorstel om de productiviteit van de netinfrastructuur te verbeteren en lidstaten in staat te stellen de netkosten voor energie-intensieve industrieën te verlagen en een voorstel voor het verlagen van elektriciteitsbelastingen. Het is goed om hierbij vast te stellen dat een groot deel hiervan aan de lidstaten is om zelf vervolgens actie op te ondernemen.

Op het vierde punt benadrukt Von der Leyen het belang van het ETS en stelt dat dit Europa heeft geholpen om op grote schaal het gasgebruik te reduceren en daarmee de impact van deze energiecrisis te verzachten. We zullen, ook in het licht van de 2040-doestellingen, het systeem moeten moderniseren en daarom komt de Commissie met vier voorstellen. Ten eerste zullen de benchmarks voor vrij allocatie worden aangepast om de zorgen van de industrie tegemoet te komen. Ten tweede wordt de Market Stability Reserve versterkt om volatiliteit op te vangen. Deze maatregel zou naar verluidt al voor Pasen gepresenteerd kunnen worden. In juni van dit jaar, tijdens de geplande ETS-herziening, wordt er ingezet op een realistisch pad voor de afbouw van vrije rechten voor de industrie na 2034 en een gelijk speelveld voor de maritieme sector. Daarnaast komt er een ETS Investment Booster om de industrie financieel te ondersteunen. Dit betreft een fonds van 30 miljard, waarvan 400 miljoen van de ETS-opbrengsten. Het fonds zou inzetten op snelheid en solidariteit. Dit betekent volgens de Commissie ‘wie het eerst komt, het eerst maalt’, maar met gegarandeerde toegang voor lidstaten met lagere inkomens.

Het is de vraag hoe de situatie zich verder zal ontwikkelen. De wereldwijde economische verstoring wordt nu al de ergste sinds 1970 genoemd. Daarnaast maakt de VS gebruik van de situatie om Europa onder druk te zetten om de handelsdeal te ratificeren. Onderdeel van deze handelsdeal was o.a. dat Europa 750 miljard aan LNG en olie zou kopen van de VS. De VS dreigt dat Europa haar preferente toegang tot de Amerikaanse LNG zal verliezen als de deal niet geratificeerd wordt. Een van de beperkte lichtpuntjes is dat de EU wel op een hoog tempo nieuwe bondgenoten aan het vinden is. Na Mercosur is deze week ook een handelsakkoord met Australië gesloten en hopelijk volgt het akkoord met India snel. Toenemende geopolitieke instabiliteit betekent dat dit soort crisissen vaker zullen voorkomen. Door onze bondgenoten en handelsketens te diversifiëren en daarnaast te blijven inzetten op onze eigen strategische autonomie door te investeren in duurzame energie, kunnen we wel de impact daarvan beter opvangen.