Inbreng marktpartijen Tweede Kamerdebat netcongestie

Doorpakken op de doorbraken bij netcongestie

De netcongestieproblematiek heeft een punt bereikt waarop verdere vertraging simpelweg niet meer acceptabel is. Wachtrijen lopen op, de druk op bedrijven en maatschappelijke ontwikkelingen neemt toe en de energietransitie loopt vast. Er is sprake van een crisis. Het is cruciaal dat deze crisis in het nationale belang, met voldoende urgentie, politiek onderkend wordt. Tegelijkertijd is helder wat er nodig is om dit te doorbreken: sneller bouwen, scherper aan de wind bij congestieonderzoek, het bestaande net beter benutten en zorgen voor beter inzicht. De uitdaging zit niet langer in nieuwe analyses of beleidsvoornemens, maar in het realiseren van concrete resultaten op deze vier fronten.

Voor een brede groep van vertegenwoordigers van marktpartijen en instellingen[1] die dagelijks geconfronteerd worden met netcongestie, staat daarom centraal dat de Regering de komende periode de regie moet nemen en doorpakken op versnelling en het daadwerkelijk laten werken van maatregelen in de praktijk. Minder nadruk op plannen, meer op uitvoering en effect.

[1] Dit position paper wordt onderschreven door Brancheorganisaties Zorg, Energie Nederland, Energie Samen, ESNL, Glastuinbouw Nederland, Holland Solar, Metaalunie, MKB-Nederland, Nedzero, Techniek Nederland, Transport en Logistiek Nederland, VEMW, VNCI, VNO NCW

1. Sneller bouwen: doorbreek de vergunningenimpasse

Uitbreiding van de energie-infrastructuur blijft een harde randvoorwaarde voor economische ontwikkeling en verduurzaming. Ondanks de grote investerings-opgave en de inzet van netbeheerders vormen vergunningverlening en inspraakprocedures nog steeds een van de grootste knelpunten. Projecten lopen vertraging op van jaren, terwijl de behoefte aan capaciteit nu al nijpend is.

De Europese Commissie onderkent dit probleem nadrukkelijk in het recente EU Grids Package. Daarin wordt onder meer voorgesteld om maximale doorlooptijden voor vergunningprocedures vast te stellen, processen te stroomlijnen via een one-stop-shop benadering, projecten van groot maatschappelijk belang versneld te behandelen en belemmeringen vanuit milieuregelgeving, zoals stikstof, anders te wegen voor energie-infrastructuur.

Deze voorstellen maken duidelijk dat versnelling geen keuze meer is, maar een noodzaak en doorbraken vraagt. Nederland heeft daarbij een traditie om Europese regelgeving voortvarend te implementeren. Die houding is ook hier vereist.

Wij pleiten er daarom voor om niet te wachten op de Europese implementatietermijnen, maar nu al stappen te zetten. Het kabinet kan nu al alle nationale omzettingsregels gereedmaken, zodat nieuwe Europese regels straks onmiddellijk van toepassing zijn. Dat betekent het verkorten en standaardiseren van vergunningprocedures, het beperken van stapeling van inspraakmomenten, het versterken van centrale regie op projecten van groot maatschappelijk belang en het wegnemen van stikstofbelemmeringen voor energie-infrastructuur. De urgentie van de situatie rechtvaardigt dat Nederland hier nadrukkelijk tempo maakt, waarbij een versnelde uitrol van de aangekondigde Crisiswet Netcongestie een rol kan spelen. In het verlengde van het Aansluitoffensief voor het beter benutten van het net zou een Verzwaaroffensief een logische stap zijn.

º Erkent de staatssecretaris dat vooral de vergunningen, bezwaarprocedures, en ruimtelijke keuzes de beperkende factoren zijn bij netverzwaring, en welke concrete maatregelen gaat de staatssecretaris dit jaar nemen om de doorlooptijd van vergunnings- en bezwaarprocedures en ruimtelijke keuzes voor netinfrastructuur-projecten aantoonbaar te verkorten, bijvoorbeeld via prioritering in de ruimtelijke ordening, versnelde vergunningverlening en het beperken van stapeling van procedures, zodat netverzwaring daadwerkelijk sneller in uitvoering komt?

2. Scherper aan de wind op het elektriciteitsnet

Er zijn veel reserves op het stroomnet, die nu niet gebruikt worden. Er wordt met veel veiligheden rekening gehouden: hoge groei en sterke pieken bij het elektriciteitsgebruik, nauwelijks of geen flex vanuit marktpartijen, zeer koude weerjaren en daarbij rekening houden dat een deel van het net kan uitvallen. Veiligheid op veiligheid. Het is niet transparant hoe groot de kans is dat dit allemaal gelijktijdig plaatsvindt. Er dient expliciet te worden gemaakt welke aannames precies zijn gedaan. Inzicht is nodig hoeveel ruimte vrijkomt en wat er gebeurt met de wachtrij als van andere aannames wordt uitgegaan. Door scherper aan de wind te varen, kunnen we ruimte benutten om meer bedrijven sneller van de wachtrij te krijgen.

Een fors gedeelte van de reserves wordt veroorzaakt door hoge prognoses van het stroomverbruik bij bestaande klanten. Groei in elektriciteitsgebruik is er per saldo nog niet. CBS data over de periode 2000 – 2025 laten zien dat het gebruik sinds 2005 schommelt rond de 112 TWh per jaar. Groei van elektriciteitsgebruik door elektrische vervoer, warmtepompen en datacenters werd voor een groot deel gecompenseerd door elektriciteitsbesparing (bijv LED) en afschakeling van een deel van de industrie.

De scenario’s die gebruikt zijn voor congestieonderzoeken komen uit op 180 TWh in 2030 en 250 TWh in 2035. Meer realistische prognoses kunnen nu al ruimte bieden want ze houden minder capaciteit achter de hand.

• Is de staatssecretaris het eens dat er te grote reserves gehanteerd worden bij de congestieonderzoeken, en zo ja, wat is hij van plan om te doen zodat de reserves verkleind worden zodat weer meer bedrijven transportcapaciteit krijgen op het net? Wanneer gaat dit effect hebben op de wachtrijen? We verzoeken om de balans tussen betrouwbaarheid, beschikbaarheid en betaalbaarheid te verbeteren.

3. Beter benutten: maak flexibiliteit werkbaar

Omdat netuitbreiding tijd kost, ligt de sleutel voor de korte termijn bij het beter benutten van het bestaande net. De ingezette koers met flexibiliteit, congestiemanagement en nieuwe contractvormen is logisch, maar de praktijk laat zien dat de impact nog achterblijft. De doorbraken uit het Aansluitoffensief, waaronder de individuele Top-50 aanpak, het verbeteren van contractvoor-waarden en de flex-tenders, bieden perspectief, maar moeten snel leiden tot concrete resultaten voor bedrijven die nu wachten op capaciteit.

De ACM heeft geconstateerd dat netbeheerders achterlopen met het invoeren en aanbieden van congestiemanagement en flexibele contractvormen en heeft daarom een verbeteropdracht met nieuwe deadlines opgelegd. Het is cruciaal dat deze deadlines worden nageleefd. Implementatie van congestiemanagement is voor netbeheerders op dit moment te vrijblijvend en daarom dienen consequenties vanuit de overheid verbonden te worden aan niet-naleving.

Bovendien hebben netbeheerders de wettelijke taak om eenieder die daarom vraagt van een aansluiting en transportvermogen te voorzien. Van hen mag daarom worden verwacht dat zij bedrijven op de wachtrij actief benaderen met concrete voorstellen om hun aansluiting mogelijk te maken of flexibiliteit te realiseren. Om dit te stimuleren kan de overheid de netbeheerders bijvoorbeeld concrete targets opleggen zodanig dat de wachtrijen verminderen. Bedrijven hebben recht op handelingsperspectief en duidelijkheid. In de huidige situatie moeten zij dit nog te vaak zelf uitzoeken of kunnen niet anders doen dan afwachten.

Om het flex-potentieel bij bestaande partijen te vergroten is het ook nodig dat er gepaste stimulering komt en belemmeringen worden weggenomen om bestaande WKK en noodvermogen in te zetten. Speciaal verzoeken we om budget vrij te maken voor een Flex e XL regeling omdat het de investerings-drempels in flexibiliteitsmaatregelen verlaagt.

Het doel moet zijn dat flexibiliteit daadwerkelijk op korte termijn leidt tot extra beschikbare capaciteit. Wij pleiten daarom voor een resultaatsgerichte aanpak vanuit de doorbraken uit het Aansluitoffensief, waarbij netbeheerders congestiemanagement tijdig implementeren en het voortouw nemen in het actief benaderen van partijen op de wachtrij. Zonder deze verbeteringen blijft flexibiliteit een instrument met potentie, maar zonder voldoende effect op de wachtrijen.

• Is de staatssecretaris bereid netbeheerders ertoe te bewegen om bedrijven op de wachtrij actief te benaderen met een concreet en passend aanbod om aansluiting of flexibiliteit mogelijk te maken, bijvoorbeeld via aangepaste contractvormen of financiële compensatie?
• De ACM constateert dat netbeheerders achterlopen met het invoeren en aanbieden van congestiemanagement en flexibele contractvormen en heeft daarom een verbeteropdracht met nieuwe deadlines opgelegd. Welke rol neemt de staatssecretaris om te borgen dat deze maatregelen daadwerkelijk en tijdig worden toegepast, en hoe voorkomt de staatssecretaris dat het beter benutten van het bestaande net opnieuw vertraging oploopt terwijl de wachtrijen voor netaansluitingen verder groeien? Kan de staatssecretaris daarbij aangeven welke consequenties volgen indien netbeheerders deze deadlines niet halen, en welke ondersteuning of sturing vanuit het Rijk noodzakelijk is om het effectieve gebruik van congestiemanagement te versnellen?
• Voor MKB-bedrijven kan netcongestie een grote belemmering zijn bij uitbreiding of verduurzaming. Ondernemers hebben vaak niet de tijd, kennis en capaciteit om tot de juiste (flex)-maatregelen te komen. Hoe zorgt de staatssecretaris ervoor dat ook MKB-ondernemers handelingsperspectief hebben?

4. Slimmer inzicht: transparantie als versneller

Een belangrijk en breed onderkend knelpunt in de huidige aanpak is het gebrek aan bruikbaar inzicht in de staat en belasting van het elektriciteitsnet. Bedrijven krijgen van netbeheerders onvoldoende zicht op waar en wanneer congestie optreedt, hoe deze zich ontwikkelt en welke rol zij zelf kunnen spelen in het ontlasten van het net. Met dit soort inzicht kunnen aangeslotenen zelf bijdragen aan oplossingen, door hun verbruik aan te passen, flexibiliteit aan te bieden en binnen bestaande capaciteit ruimte te creëren voor groei en verduurzaming. Transparantie is daarmee geen bijzaak, maar een randvoorwaarde voor goed functionerend congestiemanagement.

Het gebrek aan transparantie remt innovatie en marktinitiatieven en in het Aansluitoffensief is hier een doorbraak toegezegd, maar wij maken ons zorgen of de toezeggingen worden nagekomen. Juist hier ligt een kans om snel stappen te zetten. Wij pleiten dan ook voor meer en betere informatie over netbelasting en beschikbare capaciteit, op regionaal en waar mogelijk lokaal niveau. Informatie moet bovendien direct handelingsperspectief bieden, bijvoorbeeld door inzicht te geven in wanneer flexibiliteit het meest waardevol is.

• Erkent de staatssecretaris dat gedetailleerd inzicht in netbelasting op elk netvlak cruciaal is om met congestiemanagement knelpunten op te lossen en kan de staatssecretaris aangeven dat de netbeheerders dit inzicht zo snel mogelijk en uiterlijk in het vierde kwartaal van 2026 zullen bieden?

5. Tot slot: concrete stappen nodig om door te pakken

De oplossingsrichtingen zijn helder, maar vragen nu om concrete politieke keuzes en sturing op uitvoering. Marktpartijen roepen de Kamer en het kabinet op om op korte termijn de volgende stappen te zetten:
• Versnel vergunningprocedures en ruimtelijke besluitvorming, door prioritering van energie-infrastructuur, verkorting van bezwaarprocedures en het beperken van stapeling van inspraak, zodat netuitbreidingen aantoonbaar sneller gerealiseerd worden;
• Daag de aannames van congestie-onderzoeken uit zodat de balans tussen beschikbaarheid, betaalbaarheid en betrouwbaarheid van het elektriciteitsnet wordt verbeterd;
• Neem regie op de uitvoering van flexibiliteit. Netbeheerders geven aan klanten op de wachtrij actief te benaderen, maar duidelijke deadline, borging en monitoring ontbreken nog. We vragen de staatssecretaris hier voor te zorgen, inclusief instrumenten die waarborgen dat dit ook gebeurt;
• Borg tijdige implementatie van congestiemanagement, door duidelijke sturing op de verbeteropdracht van de ACM, inclusief consequenties als deadlines niet worden gehaald;
• Verplicht meer inzicht op korte termijn over netcapaciteit en -belasting, door netbeheerders te laten voorzien in gedetailleerd, actueel en handelingsgericht inzicht op regionaal en lokaal niveau;
Alleen met deze gerichte acties kan de omslag worden gemaakt van beleid naar uitvoering en van goede intenties naar zichtbare resultaten voor bedrijven en de energietransitie.